دیوارهای تهران و شیراز در اواخر هر تابستان به پوسترهای جشن هنر شیراز مزین میشد، پوسترهایی که پیامآور پیدایش هنر مدرن ایران در میان جهان شرق و غرب بود. این آثار امروز از مهمترین نمونههای طراحی گرافیک مدرن ایران در دهههای ۴۰ و ۵۰ خورشیدی به شمار میآیند زیرا نقشی فراتر از خبررسانی دربارهی یک رویداد فرهنگی و بینالمللی را در بر داشتند و در شکلگیری هویت بصری فستیوال هنری و جریانهای نوگرای هنر و گرافیک ایران نقشی اساسی را ایفا کردند.
طراحی این پوسترها ترکیبی از عناصر سنتی ایرانی، تایپوگرافی فارسی و رویکردهای مدرن گرافیک بینالمللی بود. هر پوستر بخشی از تاریخ هنر مدرن ایران را در خود ثبت کرده و بهعنوان اثری فاخر شناخته شده است . جشن هنر شیراز از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶، طی یازده دوره برگزار شد و یکی از مهمترین رویدادهای بینالمللی ایران را رقم زد. این جشن بستری برای حضور هنرمندان رشتههای گوناگون از ایران، آسیا، اروپا و آمریکا در فضاهای تخت جمشید و نقش رستم در شهر شیراز را پدید آورد تا آغازی دیگر برای هنر ایران در جهان را شکل دهد.
چهرههای موثر در شکلگیری جشن هنر شیراز
ایده برگزاری جشن هنر شیراز در نیمه دهه ۱۳۴۰ و در فضای سیاستهای فرهنگی حکومت پهلوی شکل گرفت. پشتیبانی اصلی این پروژه را فرح پهلوی بر عهده داشت که در آن سالها نقش پررنگی در نهادهای فرهنگی و هنری کشور ایفا میکرد. برنامهریزی جشن هنر به عهده هیئتی مرکب از رضا قطبی، فرخ غفاری، شهرزاد افشار(مسئول موسیقی و رقص) و خجسته کیا (مسئول تئاتر تا سال ۱۳۵۱ و بعد از او بیژن صفاری) بود. بعدها فرخ غفاری بهطور کامل مسئولیت فیلم و تئاتر را خود به عهده گرفت. قباد شیوا، گرافیست و طراح سرشناس نیز مسئولیت مرتبط با طراحی پوسترها، بروشورها، کاتالوگها، بولتنهای روزانه و موارد تبلیغاتی فستیوال را به عهده داشت.
مسئولیت تبلیغات و روابطعمومی جشن هنر نیز ابتدا بر عهدهی ایرج گرگین و سپس کریم امامی بود. چهرههای ادبی و هنری سرشناسی مثل هوشنگ ابتهاج، آربی اوانسیان، دکتر داریوش صفوت، هرمز فرهت، فوزیه مجد، داوود رشیدی و محمدباقر غفاری، بهعنوان مشاور در انتخاب برنامهها و نحوۀ برگزاری جشن در طی یازده دوره (از ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶) مشارکت داشتند.
آنان تلاش کردند که جشنوارهای را متفاوت از نمونههای رایج اروپایی پدید آورند. نتیجه این رویکرد، شکلگیری رویدادی بود که در آن هنرهای سنتی ایران، آیینهای نمایشی آسیا، موسیقی کلاسیک و تجربی غرب و تازهترین جریانهای هنری جهان در کنار یکدیگر قرار میگرفتند.
آنچه از جشن هنر شیراز فراموش نمیشود
جشن هنر شیراز در طول یازده دوره برگزاری، میزبان برخی از مشهورترین هنرمندان قرن بیستم بود. از مهمترین رویدادهای موسیقایی آن میتوان به حضور استاد بزرگ موسیقی هند، راوی شانکار، اشاره کرد که اجراهای او در شیراز توجه گسترده رسانههای بینالمللی را جلب کرد. همچنین موسیقیدانان برجستهای چون یهودی منوهین، کارلهاینتس اشتوکهاوزن، ایانیس زناکیس و موریس بژار در دورههای مختلف جشنواره حضور یافتند و آثاری را اجرا کردند که بسیاری از آنها در آن زمان جزو پیشروترین تجربههای هنری جهان محسوب میشدند. پوسترهای جشن هنر شیراز، از مهمترین آثار تاریخ گرافیک ایران در دهه ۱۳۴۰ به شمار میآید.
در حوزه تئاتر، حضور کارگردانان نامداری همچون پیتر بروک اهمیت ویژهای داشت. اجرای مشهور او از نمایش اورگاست (Orghast) در سال ۱۳۵۰ در محوطه تخت جمشید و نقش رستم، یکی از ماندگارترین رویدادهای تاریخ جشن هنر به شمار میرود. این نمایش که با همکاری شاعر بریتانیایی تد هیوز خلق شده بود، از زبانها و اسطورههای گوناگون الهام میگرفت و تلاش داشت نوعی زبان جهانی تئاتر را بیافریند. اجرای آن در فضای باستانی تخت جمشید بازتاب گستردهای در مطبوعات جهان داشت و هنوز از آن به عنوان یکی از مهمترین پروژههای تئاتری قرن بیستم یاد میشود.از دیگر ویژگیهای جشن هنر، توجه به هنرهای آیینی و سنتی ایران بود. تعزیهخوانان برجسته از شهرهای مختلف کشور در شیراز برنامه اجرا میکردند و بسیاری از پژوهشگران خارجی برای نخستین بار با این هنر نمایشی آشنا میشدند. نقالی، پردهخوانی، موسیقی مقامی خراسان، موسیقی نواحی جنوب ایران و اجراهای سنتی مناطق مختلف کشور نیز بخش مهمی از برنامههای جشنواره را تشکیل میدادند.
پوسترها، آنچه تصویری از هنر ایران بود
پوسترهای این جشنواره توسط هنرمندان برجستهای طراحی شدهاند که از همان سالها تا امروز، نامهایی برجسته در هنر مدرن ایران محسوب میشوند. این آثار با بهرهگیری از رنگهای درخشان، ترکیببندیهای جسورانه، بهره از خوشنویسی و دیگر عناصر بصری ایرانی با بیانی نو، به ارائهی تصویری متمایز از فرهنگ ایرانی رسیدهاند.
امروزه پوسترهای جشن هنر شیراز، اسناد تاریخی و فرهنگی از روزگاری هستند که فضای روشنفکری و هنر ایران در تلاش برای دستیابی به بیانی جهانی در عین وفاداری به بستر فرهنگ ایرانی بوده است. هر یک از پوسترها در نمایشگاهها و پژوهشهای متعددی مرتبط با تاریخ هنر و طراحی گرافیک ایران، بارها مورد توجه قرار گرفتهاند و همچنان الهامبخش طراحان معاصر هستند.
مواجهه با آثار هر یک از این هنرمندان، فرصت گذر از رویای هنر ایران در سالهای دور است.
اکنون 10 پوستر از دهمین دورهی جشن هنر شیراز در مزایدهی اسمارت آکشن قابل خریداری است. برای شرکت در این مزایده به سایت اسمارت آکشن مراجعه کنید.