تلاش برای شکلدادن به بازار هنرهای تجسمی ایران طی دو دهه گذشته، در قالبهای مختلفی تجربه شده است؛ از رویدادهای دارای حمایت و ساختار نهادی و دولتی تا همکاری میان گالریهای خصوصی و در سالهای اخیر، پروژههایی با هدف گسترش فعالیتهای هنری در سطح شهر. آرتاکسپو تهران، هفت نگاه، تیرآرت و آرتفر تهران هرکدام بخشی از این مسیر را شکل دادهاند، اما از نظر ساختار، شیوه برگزاری و میزان تداوم تفاوتهایی داشتهاند.
آرتاکسپو تهران؛ تجربهای با ساختار نهادی
آرتاکسپو تهران، از نخستین تلاشها برای ایجاد سازوکاری جهت عرضه و فروش گسترده آثار هنرهای تجسمی بود. نخستین دوره در سال ۱۳۸۳ در تالار وحدت و با ساختاری نهادی و دولتی برگزار شد و هدف آن تقویت اقتصاد هنر و فراهمکردن امکان خرید آثار برای نهادها و مجموعههای مختلف بود. با این حال، این مدل به یک رویداد مستمر و پایدار تبدیل نشد. در سالهای بعد نیز عنوان آرتاکسپو تهران برای برخی رویدادهای عرضه و فروش آثار، از جمله برنامههایی در سال ۱۳۹۱ با همکاری گالریهای خصوصی، به کار رفت. بنابراین، آرتاکسپو را باید مجموعهای از تجربههای مرتبط دانست که نتوانستند به الگویی پایدار برای برگزاری آرتفر در ایران تبدیل شوند.
هفت نگاه؛ همکاری گالریهای خصوصی
«هفت نگاه» مسیر متفاوتی را دنبال کرد و بر همکاری میان گالریهای خصوصی استوار بود. این رویداد چندین دوره ادامه یافت و علاوه بر فروش آثار، نمونهای از همکاری جمعی گالریها برای جذب مخاطب و شکلدادن به بازار هنر بود. هفت نگاه دستکم تا دهمین دوره خود در سال ۱۳۹۶ ادامه داشت. در این دوره گالریهای آریا، الهه، گلستان، والی، هفتثمر و ماهمهر حضور داشتند و آثار حدود ۲۰۰ هنرمند ارائه شد. اهمیت این تجربه در شکلگیری یک مدل مشارکتی میان گالریها بود و بعدها برگزارکنندگان تیرآرت نیز از هفت نگاه بهعنوان یکی از زمینههای شکلگیری این رویداد یاد کردند.
تیرآرت؛ آرتفر خصوصی هنر معاصر ایران
تیرآرت در سال ۱۳۹۷ با ابتکار هرمز همتیان و همکاری مریم مجد شکل گرفت و هدف آن ایجاد بستری برای معرفی و فروش هنر معاصر ایران و گردهمآوردن گالریها، هنرمندان، مجموعهداران و مخاطبان بود. نخستین دوره در خرداد ۱۳۹۷ در آواسنتر تهران با حضور ۱۰ گالری برگزار شد و حدود ۶۰۰۰ نفر از آن بازدید کردند. در دومین دوره، در خرداد ۱۳۹۸ در پردیس چارسو، تعداد گالریها به ۱۹ رسید و حدود ۹۰۰۰ نفر از رویداد بازدید کردند. سومین دوره در سال ۱۳۹۹ و همزمان با همهگیری کووید-۱۹ برگزار شد. این دوره که ابتدا قرار بود بهصورت فیزیکی برگزار شود، در نهایت به شکل آنلاین و با مشارکت ۱۸ گالری برگزار شد. پس از این دوره، تیرآرت ادامه پیدا نکرد و فعالیت آن به همان سه دوره محدود ماند.
آرتفر تهران؛ حرکت به سوی رویدادهای موضوعی
در سال ۱۴۰۴، «آرتفر تهران» با ابتکار انجمن صنفی نگارخانهداران تهران شکل گرفت. هدف آن ایجاد رویدادی برای تقویت بازار هنر، حمایت از گالریها و هنرمندان و گسترش ارتباط میان مخاطبان، مجموعهداران و جریان حرفهای هنر ایران بود. این پروژه برخلاف مدل معمول آرتفرها، از ابتدا به شکل مجموعهای از رویدادها طراحی شد. نخستین اپیزود با عنوان Open Paper بر هنرهای مبتنی بر کاغذ تمرکز داشت و از ۱۴ تا ۲۱ آذر ۱۴۰۴ در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهران برگزار شد. در این رویداد بیش از ۴۰ گالری، دو انجمن تخصصی و چهار ناشر حوزه هنرهای تجسمی حضور داشتند. این رویداد نخستین مرحله از پروژهای گستردهتر بود که قرار است آرتفر تهران را از طریق رویدادهای موضوعی توسعه دهد.
ماه هنر تهران؛ رویدادی در سطح شهر
در سال ۱۴۰۵، «ماه هنر تهران» بهعنوان یکی از پروژههای زیرمجموعه آرتفر تهران شکل گرفت. نخستین دوره آن از ۳۰ مرداد تا ۲۰ شهریور ۱۴۰۵ در بیش از ۱۰۰ نقطه تهران برگزار میشود. هدف این پروژه ایجاد تجربهای گسترده از هنر در سطح شهر و فراهمکردن امکان کشف برنامههای هنری در فضاهای مختلف است. برخلاف یک آرتفر متمرکز، در ماه هنر تهران گالریها، موزهها، مراکز هنری، کافههای فرهنگی، ناشران، انجمنها و دیگر فضاهای هنری و فرهنگی، برنامههای خود را در یک بازه زمانی مشترک ارائه میکنند.
در مجموع، این مسیر از مدل نهادی و دولتی آرتاکسپو تهران آغاز میشود، با همکاری گالریهای خصوصی در هفت نگاه ادامه پیدا میکند، در تیرآرت به شکل یک آرتفر خصوصی و متمرکز تجربه میشود و سپس با آرتفر تهران و Open Paper به سوی رویدادهای موضوعی حرکت میکند. ماه هنر تهران نیز این روند را یک گام فراتر برده و به جای تمرکز فعالیتها در یک مکان واحد، آنها را در مقیاسی شهری و در نقاط مختلف تهران توزیع کرده است.