بیتردید «پرتره» یکی از جدیترین گزینهها در تمام تاریخ هنر است که از نخستین تمدنها تا عصر هوش مصنوعی، حضوری مداوم داشته است. در گذشته، پرتره ابزار ثبت حضور افراد مهم بود، اما در هنر معاصر، این ژانر به رسانهای برای طرح پرسشهای بنیادی متفاوتی تبدیل شده است. ظرفیت گسترده این ژانر باعث شده است که معتبرترین موزههای جهان، از جمله گالری ملی پرتره(لندن) و گالری ملی پرتره اسمیتسونین (واشنگتن)، پرتره را ابزاری برای مطالعهی تاریخ، جامعه و فرهنگ معرفی کنند.
مورخان هنر معمولاً اهمیت پرتره را در پنج ویژگی بنیادی خلاصه میکنند و به همین دلیل بسیاری از آنان، تاریخ پرتره را تاریخ نگاه انسان به خودش تلقی میکنند و در ۵ دسته قرار میدهند:
ثبت هویت: حفظ چهره و شخصیت افراد.
ثبت تاریخ: مستندسازی شخصیتهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی.
نمایش قدرت: مشروعیتبخشی به حکومت، دین و طبقات اجتماعی.
بیان روانشناختی: نمایش احساسات، شخصیت و جهان درونی.
بازتاب جامعه: نمایش ارزشها، طبقات، جنسیت و فرهنگ هر دوره.
مختصری از تحول تاریخی پرتره
مصر و جهان باستان
قدیمیترین پرترهها در تمدن مصر باستان با هدف حفظ هویت فرد برای زندگی پس از مرگ خلق شدند. در این دوره شباهت ظاهری اهمیت داشت، اما بیش از آن، پرتره حامل مفهوم جاودانگی بود.
نمونههای شاخص این دوره فردیت انسان را با نگاهی طبیعی ثبت کردهاند و بسیاری از مورخان آنها را آغاز پرتره واقعگرایانه میدانند.
یونان و روم
یونانیان ایده زیبایی آرمانی را وارد پرتره کردند اما رومیان گام دیگری برداشتند و نشانههایی از واقعیت چهره مانند چینوچروک را نیز ثبت کردند و برای نخستین بار، شخصیت فرد از زیبایی مهمتر شد.
رنسانس
رنسانس یک دورهی تغییر در ماهیت پرتره در تاریخ بوده است وچهرهنگاری علاوه بر ثبت، راوی شخصیت افراد شد.
در این دوران:
فرد به مرکز جهان تبدیل شد.
هنرمند به شخصیت انسان علاقهمند شد.
روانشناسی چهره اهمیت پیدا کرد.
پرسپکتیو و نورپردازی کیفیت تازهای به پرتره بخشید.
باروک
در قرن هفدهم، پرتره به زبان سیاست تبدیل شد و پادشاهان اروپا از نقاشیهای بزرگ برای نمایش اقتدار، مشروعیت حکومت و عظمت سلطنت خود بهره میبردند.
قرن نوزدهم
اختراع عکاسی نقطه عطفی در تاریخ پرتره بود. تا آن زمان تنها اشراف سفارش پرتره میدادند اما با اختراع عکاسی تقریباً همه قادر به ثبت چهره خود شدند. در نتیجه، پرتره نگاری دموکراتیزه و نقاشی پرتره ناگزیر میبایست نقش تازهای پیدا کند.
مدرنیسم
در قرن بیستم، شباهت دیگر هدف اصلی نبود. هنرمندانی مانند پیکاسو، فرانسیس بیکن، اگون شیله و بسیاری دیگر پرتره را به عنوان میدان تجربههای روانشناختی به کار بردند که هدف آن نمایش ذهن انسان بود.
هنر معاصر
امروزه پرتره بیش از هر زمان دیگری دربارهی پرسشهای اجتماعی است. موضوعات رایجی مانند: هویت فردی، نژاد، جنسیت، بدن، مهاجرت و بسیاری دیگر را شامل میشود. تحول مفهومی، جایگاه پرتره را به یکی از پویاترین و ماندگارترین حوزههای هنر تبدیل کرده است.
اهمیت تاریخی پرتره باعث شده است که امروزه بسیاری از معتبرترین موزهها و نهادهای هنری جهان، برنامههای پژوهشی، مسابقات و نمایشگاههای اختصاصی خود را به این ژانر اختصاص دهند. این رویدادها نهتنها روند تحول پرتره را ثبت میکنند بلکه مسیر آینده آن را نیز شکل میدهند.
چند نمایشگاه موثر با موضوع پرتره
خاکِ انسان (The Human Clay)
گالری هیوارد، ۱۹۷۶
کیوریتور: رونالد بروکس کیتای (آر. بی. کیتای)
بسیاری از منتقدان این نمایشگاه را نقطه آغاز احیای نقاشی فیگوراتیو و پرتره در اواخر قرن بیستم میدانند. در دهه ۱۹۷۰، هنر مفهومی، مینیمالیسم و هنر انتزاعی بر فضای هنر معاصر مسلط بودند و بسیاری تصور میکردند که نقاشی پرتره دیگر جایگاهی در هنر پیشرو ندارد. اما این نمایش، خلاف این تصور را نشان داد.
این نمایشگاه شامل آثار هنرمندانی نظیر فرانسیس بیکن، لوسین فروید، فرانک آورباخ بوده است. همچنین این نمایشگاه زمینهساز جریانی با عنوان مدرسهی لندن شد و نشان داد پرتره میتواند همچنان رسانهای برای بیان تجربههای روانی، اجتماعی انسان باشد.
نمایشگاه پرترههای پیکاسو
گالری ملی پرتره(لندن)، ۲۰۱۶
این نمایشگاه بیش از هفتاد پرتره از دورههای مختلف فعالیت پابلو پیکاسو را کنار هم قرار داد و نشان داد که او در تمام عمرش، پرتره را بهعنوان آزمایشگاهی برای نوآوریهای بصری به کار گرفته است.
یکی از باورهای رایج این بود که کوبیسم به شباهت ظاهری پایان داد. اما این نمایشگاه نشان داد که پیکاسو تعریف سنتی «شباهت» را دگرگون کرد.
نمایشگاه پرترههای لوسین فروید
گالری ملی پرتره(لندن)، ۲۰۱۲
این نخستین نمایشگاه بزرگی بود که تنها به پرترههای فروید اختصاص داشت. منتقدان معتقد بودند که این نمایشگاه تعریف جدیدی از «واقعگرایی» ارائه کرد. بسیاری از پژوهشگران، آن را مطالعه بدن انسان دانستند.
نمایشگاه پرترههای سیندی شرمن
گالری ملی پرتره(لندن)، ۲۰۱۹
شرمن در تمام آثارش نقش شخصیتهای مختلف را بازی میکند. بیننده هرگز نمیداند با چه کسی روبهرو است. امروزه بسیاری از نمایشگاههای پرتره معاصر از همین رویکرد الهام میگیرند.
دیوید هاکنی: طراحی از زندگی
گالری ملی پرتره(لندن)، ۲۰۲۳
هاکنی نشان داد که طراحی هنوز بنیادیترین ابزار شناخت انسان است. نمایشگاه شامل بیش از شصت سال طراحی و پرتره از دوستان و اعضای خانواده او بود.
این نمایشگاه در دورانی برگزار شد که هوش مصنوعی و تصویرسازی دیجیتال به سرعت در حال گسترش بودند. در نتیجه، بسیاری آن را دفاعی از مشاهده مستقیم و رابطه انسانی میان هنرمند و سوژه دانستند.
منابع
- کتاب Portraiture، ریچارد بریلیانت.
- کتاب Portraiture، شیرر وست.
- Portraiture: Facing the Subject، جوآنا وودال.
- The Story of Art، ارنست گامبریچ.
- Ways of Seeing، جان برگر.
- National Portrait Gallery (London)
- Smithsonian National Portrait Gallery