کاریکاتور معمولا با مطبوعات و طنز سیاسی شناخته میشود، اما سابقهی آن به این محدوده خلاصه نمیشود. تصویر طنزآمیز قرنهاست که در کنار چاپ، طراحی و هنرهای گرافیکی شکلهای مختلفی پیدا کرده و به موضوعاتی از سیاست و مذهب گرفته تا روابط اجتماعی و رفتارهای انسانی پرداخته است. به همین دلیل، نمایشگاههایی که به کاریکاتور و طنز تصویری اختصاص دارند، فقط مجموعهای از تصاویر هجوآمیز را کنار هم نمیگذارند. بعضی از آنها سراغ تاریخ این زبان تصویری میروند، بعضی رابطه آن با چاپ و رسانه را بررسی میکنند و بعضی هم نشان میدهند که موضوعات و شیوههای طنز در دورههای مختلف چگونه تغییر کردهاند. در سالهای اخیر نیز چند موزه و موسسه معتبر، نمایشگاههایی را به تاریخ کاریکاتور، هجو و طنز تصویری اختصاص دادهاند. در ادامه، سه نمونه از این نمایشگاهها را مرور میکنیم.
نگاه طنزپرداز
موزهی هنر جردن اشنیتزر، دانشگاه اورگن، آمریکا
۲۳ نوامبر ۲۰۱۹ تا ۲۹ نوامبر ۲۰۲۰
نمایشگاه «نگاه طنزپرداز»، همزمان با مرور آثار «رالف استیدمن» در موزهی هنر جردن اشنیتزر به کیوریتوری امیلی شین، برگزار شد و به طنز و کاریکاتور در فرهنگ چاپ اروپای غربی در سدههای هجدهم و نوزدهم پرداخت. آثار نمایشگاه از مجموعه موزه انتخاب شده بودند و چهار هنرمند، ویلیام هوگارت، جیمز گیلری، فرانسیسکو گویا و اونوره دومیه، در مرکز آن قرار داشتند.
در این بخش از نمایشگاه، آثار ویلیام هوگارت و جیمز گیلری نمونههایی از طنز اجتماعی و سیاسی در بریتانیا بودند. هوگارت با نگاهی انتقادی به رفتارها و مناسبات اجتماعی زمانه پرداخت و گیلری کاریکاتور را به ابزاری برای هجو چهرهها و ساختارهای سیاسی تبدیل کرد. در آثار هر دو، از ارجاعات تاریخی، ادبی و اجتماعی برای ساختن معنای اثر استفاده شده است.
آثار فرانسیسکو گویا و اونوره دومیه نیز بخش دیگری از رابطه کاریکاتور با مسائل اجتماعی و سیاسی را نشان میدادند. گویا در «کاپریچوس» به موضوعاتی مانند خرافات، ریاکاری و مناسبات اجتماعی پرداخت و دومیه، که بخش مهمی از فعالیتش با مطبوعات طنز و سیاسی فرانسه گره خورده بود، به نقد قدرت و جامعه پرداخت. حضور این آثار در کنار نمونههای بریتانیایی و اسپانیایی، تصویری گستردهتر از کاربرد طنز و کاریکاتور در اروپای غربی ارائه میکرد، از نقد رفتارهای اجتماعی تا هجو سیاسی و مواجهه با سانسور.
«خندهی از ته دل: شش قرن طنز تصویری»
موزه تومی اونگرر، مرکز بینالمللی تصویرگری، استراسبورگ، فرانسه
۱۹ نوامبر ۲۰۲۱ تا ۱۳ مارس ۲۰۲۲
نمایشگاه «با دهان باز از خنده؛ شش قرن طنز گرافیکی» به کیوریتوری «ترز ویلر» و «مارتین گدرون» تاریخ طنز تصویری را از حدود سال ۱۵۵۰ تا دوران معاصر دنبال میکرد. نمایشگاه از دوره گسترش چاپ و حکاکی در اروپا آغاز میشد و در ادامه، شکلهای مختلف طنز گرافیکی، از تمثیل و دگردیسی تا گروتسک و کاریکاتور را بررسی میکرد. در این روایت، طنز تصویری فقط وسیلهای برای خنداندن نبود، بلکه میتوانست بازتابی از شرایط اجتماعی، سیاسی و مذهبی هر دوره باشد و در برخی مقاطع حتی به ابزاری برای بیان مواضع ایدئولوژیک تبدیل شود.
حدود ۱۲۰ اثر و سند از مجموعههای موزهها، کتابخانهها و مجموعههای خصوصی اروپایی در نمایشگاه ارائه شده بود و آثاری از هنرمندانی مانند لوکاس کراناخِ بزرگ، شارل فیلیپون، فرانسیسکو گویا، گوستاو دوره، سال استاینبرگ و ویلهلم بوش در آن دیده میشد. ساختار نمایشگاه نیز صرفاً زمانی نبود؛ بخشی به شیوهها و سازوکارهای طنز اختصاص داشت و بخشهای دیگر موضوعاتی مانند نقد نهادهای قدرت، کلیسا و ارتش، روابط زن و مرد، جامعه و رابطه میان ترس و خنده را دنبال میکرد. به این ترتیب، نمایشگاه به جای یک تاریخ خطی، موضوعاتی را کنار هم قرار میداد که در دورههای مختلف بارها به زبان طنز بازگشتهاند.
«حس طنز؛ کاریکاتور، هجو و امر کمیک در چاپها و طراحیها، از لئوناردو تا امروز»
۱۵ ژوئیه ۲۰۱۸ تا ۶ ژانویه ۲۰۱۹ | نگارخانه ملی هنر، واشنگتن، آمریکا
نمایشگاه «حس طنز؛ کاریکاتور، هجو و امر کمیک در چاپها و طراحیها، از لئوناردو تا امروز» به کیوریتوری « جاناتان بوبر»، «جودیت برودی» و «استیسی سل»، حدود ۱۰۰ اثر را از مجموعه نگارخانه ملی هنر گرد هم آورده بود و تاریخ طنز تصویری را از رنسانس تا دوران معاصر دنبال میکرد. نمایشگاه از کاریکاتورهای دوره رنسانس آغاز میشد، به چاپهای هجوآمیز بریتانیا در سدههای هجدهم و نوزدهم میرسید و در ادامه نمونههایی از کمیک و طنز تصویری قرن بیستم را دربرمیگرفت.
در میان هنرمندان نمایشگاه، پیتر بروگلِ بزرگ، ژاک کالو، ویلیام هوگارت، جیمز گیلری، فرانسیسکو گویا و اونوره دومیه در کنار هنرمندانی از دورههای جدیدتر مانند الکساندر کالدر، رد گرومز، سال استاینبرگ، آرت اشپیگلمن و گروه گوئریلا گرلز قرار گرفته بودند. کنار هم قرار گرفتن این دورهها و شیوههای متفاوت نشان میداد که کاریکاتور و طنز تصویری در طول زمان، از کاریکاتورهای رنسانس و هجو سیاسی گرفته تا کمیک و نقد اجتماعی معاصر، شکلهای متنوعی پیدا کرده است.
سه نگاه با یک زبان تصویری
این سه نمایشگاه هر کدام از زاویهای متفاوت به کاریکاتور و طنز تصویری پرداختهاند. «چشم طنزپرداز» به فرهنگ چاپ اروپای غربی در سدههای هجدهم و نوزدهم و آثار چهار هنرمند بریتانیایی، اسپانیایی و فرانسوی پرداخت. «با دهان باز خندیدن؛ شش قرن طنز گرافیکی» دامنه زمانی گستردهتری داشت و تاریخ طنز گرافیکی را از حدود سال ۱۵۵۰ تا دوران معاصر دنبال کرد. «حس طنز؛ کاریکاتور، هجو و امر کمیک» نیز نمونههایی از کاریکاتور، هجو و طنز تصویری را از دوره رنسانس تا قرن بیستم، در کنار هم قرار داد.
وجه مشترک این نمایشگاهها در این است که کاریکاتور را جدا از تاریخ هنر و فرهنگ تصویری بررسی نمیکنند. در هر سه، طنز تصویری در ارتباط با زمانه خود دیده میشود، گاهی در پیوند با تحولات اجتماعی و مذهبی، گاهی در نقد قدرت و سیاست و گاهی در واکنش به مسائل روزمره جامعه. همین رویکرد کمک میکند کاریکاتور را نه فقط به عنوان ابزاری برای خنداندن، بلکه به عنوان بخشی از تاریخ چاپ، طراحی و فرهنگ تصویری ببینیم.