جنبش‌های اجتماعی و سیاسی و هنر: رنسانس تا رمانتیسیسم

در طول تاریخ، هنر یکی از مهم‌ترین ابزارهای انسان برای بازنمایی، تثبیت و به چالش کشیدن نظم اجتماعی و سیاسی بوده است. از رنسانس تا رمانتیسیسم، رابطه میان هنر و قدرت سیاسی رابطه‌ای پیچیده و متقابل بود. هنر تحت تأثیر ساختارهای قدرت شکل می‌گرفت اما هم‌زمان با تغییر جایگاه هنرمند، گسترش مخاطبان و تحول در حمایت مالی، به عرصه‌ای برای تولید معنا و بازتعریف قدرت تبدیل شد. هنرمند از صنعت‌گر به ناظری آگاه و مفسر واقعیت‌های اجتماعی بدل شد. رنسانس، اصلاحات پروتستان و انقلاب فرانسه نه‌تنها ساختارهای سیاسی و اجتماعی اروپا را تغییر دادند بلکه مفهوم هنر و کارکرد آن را نیز دگرگون کردند. در این روند، هنر به‌تدریج از ابزار قدرت، به نیرویی تبدیل شد که می‌توانست در شکل‌گیری هویت جمعی، نقد وضعیت موجود و تأثیرگذاری بر جریان‌های اجتماعی و سیاسی، نقشی فعال ایفا کند.

در طول تاریخ، جنبش‌های اجتماعی و سیاسی نقش مهمی در شکل‌گیری به هنر داشتند و هنرمندان با به کارگیری مهارت‌های خلاقانه‌ی خود به این وقایع واکنش نشان داده‌اند. جنبش‌های اجتماعی و سیاسی پدیده‌هایی پیچیده‌اند و تعریف دقیق آن‌ها آسان نیست. به‌طور کلی می‌توان آن‌ها را تلاش‌های جمعی گروهی از افراد دانست که اهداف یا نارضایتی‌های مشترکی دارند و می‌کوشند از طریق اقدام جمعی، تغییرات اجتماعی یا سیاسی ایجاد کنند. در این جنبش‌ها، معمولا از نمادها، روایت‌ها و هویت‌های فرهنگی برای جلب توجه و حمایت به کنش جمعی استفاده می‌شود. این مقاله در چهار بخش «دوران باستان»، «رنسانس تا رمانتی‌سیسم»، «هنر مدرنیسم » و «هنر معاصر» به بررسی نقش جنبش‌های سیاسی و اجتماعی در شکل‌گیری و تحول هنر می‌پردازد.

منطقه‌ی خاورمیانه در دهه‌های اخیر با بحران‌های مداوم سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو بوده است. این بحران‌ها نه تنها مضمون آثار هنری، بلکه شکل و فرم آن‌ها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. در تحلیل‌های هنری رایج از بحران، اغلب روایت‌ها دارای نقطه‌ی آغاز و پایان هستند و آثار تنها زمانی معنا پیدا می‌کنند که مستقیماً به جنگ، سرکوب یا فاجعه ارجاع دهند. اما این نگاه، هنر را به یک سند و یا روایتی از یک شاهد تقلیل می‌دهد، آنچه در این میان از دست می‌رود، فهم درست از وضعیت هنر در شرایط بقاست. رابطه‌ی پیچیده‌تری که میان شرایط زیست و رویکردهای بصری شکل می‌گیرد؛ زمانی که هنر پاسخی فرمی به وضعیت دوام‌آوردن است. این نوشتار نگاهی به زیبایی‌شناسی هنر معاصر خاورمیانه در زمان بقا خواهد داشت. با این رویکرد، انتخاب رسانه‌های ناپایدار، روایت‌های ناتمام، کیفیت‌های بصری پایین، سکوت‌ها و امتناع‌ها، استراتژی‌هایی آگاهانه یا ناگزیر برای ثبت و ادامه‌دادن‌ و ابراز اعتراض مستمر‌اند.

مرکز ثقل جنگ‌ها تا حد وسیعی، بسترهای فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد چرا که هر یک از طرفین برای ایجاد مشروعیت خود سعی بر تفوق هویت خود بر دیگری دارند تا مشروعیت بیشتری را به جهان و به طور خاص طرف مقابل نشان دهند. در اینجا تولید هنری به امری محوری بدل می‌شود. دیوارنگاره‌ها، ترانه‌ها، نمایش‌ها و گرافیتی‌ها، روایت‌های مبارزه و امید را در زندگی روزمره حک می‌کنند. هنر می‌تواند اثراتی ایجاد کند که هم به تضعیف روحیهٔ دشمن بی‌انجامد و هم با تبلیغات، آن سوی دیگر مقابله کند و روایتی که در برابر سرکوب مقاوم باشد را بسازد. این روایت‌ها در انگیزه‌مندی انسان‌ها برای حضور در میدان و دفاع از آنچه بر آن باور دارند منتهی می‌شود و به نحوی آرشیوی نمادین از روزگار سختی است که بر مردم گذشته و به عنوان مددی برای حافظه‌ی جمعی مردمان به کار می‌آید. بسیاری مواقع آثار هنری همزمان در میدان نبرد به نمایش درآمده و در مواقعی هم در میدان نبرد حافظه استمرار می‌یابد.

نشست خبری نخستین اپیزود از آرت‌فر تهران، با حضور بعضی از اعضای هیئت انجمن نگارخانه‌داران، روز جمعه، 21 آذر ماه در سالن برگزاری نشست‌های این رویداد واقع در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار شد.

نمایشگاه انفرادی آرمان یعقوب‌پور با عنوان «به رنگ آسمان» از روز جمعه به تاریخ ۲۱ آذر در گالری آرتیبیشن برگزار خواهد شد. این نمایشگاه با آثاری از مناظر طبیعی و غلبه‌ی رنگ آبی شکل گرفته است. آرمان یعقوب‌پور، هنرمندی منظره‌پرداز است که پیش از این نیز بارها آثارش را در گالری آرتیبیشن به نمایش گذاشته است. همچنین کتاب «ساده زیباست» نیز با نقد و تحلیل‌هایی بر هنر یعقوب‌پور و تصویر همه‌ی آثار او با تالیف حسین گنجی در سال 1402 از نشر تالار هنر منتشر شده است.

منظره‌نگاری در طول تاریخ هنر ، صرفا ثبت طبیعت نبوده است بلکه عرصه‌ای برای بازتاب دغدغه‌های زیباشناختی، فرهنگی و فلسفی انسان‌ها به شمار می‌رفته است. از چشم‌اندازهای رمانتیک قرن نوزدهم تا بازنمایی‌های مدرن و انتزاعی قرن بیستم، نقاشی منظره پیوسته با نور، رنگ، فرم و فضا بازی کرده و تجربه‌ای منحصربه‌فرد از رابطه انسان با محیط خود را خلق کرده است. سال ۲۰۲۵ شاهد مجموعه‌ای از نمایشگاه‌های جهانی است که این سنت دیرپا را با نگاهی تازه بازخوانی می‌کنند و مسیر تکامل آن از منظره‌ی کلاسیک تا چشم‌اندازهای معاصر را به نمایش می‌گذارند. در این مقاله به برخی از این نمایشگاه‌ها خواهیم پرداخت.

نمایشگاه آثار کامبیز درم‌بخش با عنوان «دم و دماغ»، روز سه‌شنبه به تاریخ ۱۸ آذر در سایت آرتیبیشن به نمایش درمی‌آید. این نمایشگاه با منتخبی از آثار رنگی این هنرمند در سال‌های دهه‌ی ۸۰ و همچنین بعضی از آثار مرتبط با دوران فعالیت‌های مطبوعاتی او خلق شده است. این مجموعه بیشتر مشتمل از نگاه این هنرمند به حیوانات و گیاهان و همزیستی انسان با این بعد از طبیعت است.

کتاب «جستارهایی پیرامون کیوریتوری معاصر» با گردآوری و ترجمه‌ی سوانا بغوزیان از انتشارات تالار هنر منتشر شد. این کتاب در قالب یازده متن و چهار فصل با نگاه به مفاهیم تازه و رویکردهای کارآمد کنونی درعرصه‌ی کیوریتوری شکل گرفته است. در توضیح بخشی از این کتاب آمده: «کیوریتوری امروز در تقاطع تاریخ هنر، مطالعات فرهنگی، فلسفه و آموزش هنر قرار گرفته و مفاهیم نوینی چون «کیوریتوری خودبازتابگر» و «نمایشگاه به‌مثابه پژوهش» را مطرح کرده است.

نمایشگاه گروهی «580 نانومتر/زرد»، روز جمعه به تاریخ 7 آذر ماه در گالری آرتیبیشن گشایش می‌یابد. این نمایشگاه به کیوریتوری پگاه بهروزفر، با چیدمانی از منتخب آثار هنرمندان در هنرهای تجسمی و طراحان حرفه‌ی دیزاین (طراحی) ارائه خواهد شد. هدف از برگزاری این رویداد پرداختن به مرز و بی‌مرزی میان دیزاین و هنرهای تجسمی است. پروژه‌ای میان‌رشته‌ای که به‌جای پیوند دادن دیزاین و هنرهای تجسمی، به مرزهای میان آن‌ها و لحظه‌هایی که این مرزها از میان برداشته می‌شوند، می‌پردازد.

در سال‌های اخیر، جهان هنر و دیزاین شاهد رویدادهایی بوده که تنها نمایشگاه نیستند بلکه تجربه‌ای عمیق از نگاهی تازه به شیء، فضا و زیبایی خلق می‌کنند. دو نمونه‌ی برجسته از این جریان، Salon Art + Design در نیویورک و FAB PARIS هستند. دو گردهمایی بین‌المللی که استانداردهای جدیدی برای هنرهای فاخر و کاربردی تعریف کرده‌اند زیرا یادآوری می‌کنند که هنر نه فقط روی دیوار و دیزاین نه فقط برای کاربرد، بلکه هر دو با هم بخشی از شیوه‌ی تجربه‌ی زندگی ما هستند.

تصویرگری تنها یک فن و مهارت هنری یا تبحر در زیبایی‌شناسی اثر به شمار نمی‌آید زیرا با جهان‌بینی هنرمند و مخاطبان مد نظرش ارتباط مستقیم دارد. تصویرگری به طور حتم نمایش غیرکلامی یک ایده یا متنی است که می‌تواند ادبیات، خبر یا موسیقی را شامل شود. در طول تاریخ هنر معاصر ایران، آثار شاخص تصویرگری با پیوند میان کلمه به عنوان نماینده‌ی اندیشه و تصویر به عنوان شکل دیگر بیان، پدید آمده‌اند.